Zoek
English
FNWI --- IMAPP Afdeling Sterrenkunde
Radboud Universiteit > Faculteit of NWI > Afdeling Sterrenkunde > Nieuws

Nieuws

Welkom bij de Afdeling Sterrenkunde in het Huygensgebouw! De Afdeling Sterrenkunde is onderdeel van het Institute for Mathematics, Astrophysics and Particle Physics (IMAPP) van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Exploderende sterren helpen donderwolken op aarde doorgronden

Hoe ontstaat bliksem in een donderwolk? Dat is moeilijk te onderzoeken – hoe meet je de elektrische velden in een grote, gevaarlijk geladen wolk? Min of meer bij toeval is ontdekt dat kosmische deeltjes geschikt zijn om het elektrische veld van donderwolken door te meten. Physical Review Letters publiceert de verrassende vondst op 24 april. De meting is gedaan door Radboud sterrenkundige en astrodeeltjesfysici met de Nederlandse radiotelescoop LOFAR. Lees verder: Radboud Nieuws

PDF versie artikel

Nationale wetenschapsagenda open voor vragen van het publiek

„U kunt tot 1 mei bijdragen aan de ontwikkeling van de Nationale Wetenschapsagenda en uw vraag aan de wetenschap indienen…. De agenda bundelt de thema’s waar de wetenschap zich de komende jaren op zal gaan richten.” Heeft u ook vragen voor de wetenschap die over sterrenkunde gaan? Dien ze in! Als u hulp wil bij het formuleren, kunt u ons een e-mail sturen

NOVA ondertekent samenwerking met Tata Steel op Hannover Messe

De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA)) heeft op dinsdag 14 april een overeenkomst gesloten met Tata Steel voor het detecteren van kleine defecten in plaatstaal door gebruik te maken van astronomische detectietechnieken. De ondertekening vond plaats op de Hannover Messe in aanwezigheid van o.a. minister Kamp van Economische Zaken. (Foto Michiel Rodenhuis, vlnr. Ramon Navarro (NOVA), Theo Henrar (Tata Steel), minister Henk Kamp (Economische Zaken), mevr. Mariette Hamer (vz. SER), Paul Groot (vz. NOVA), mevr. Ineke Dezentje Hamming (vz. FME).

Astronomen getuige van vroege ontwikkeling jonge, zware ster

Twee opnamen van een jonge, zware ster met een tussenpoos van 18 jaar leveren gedetailleerde informatie op over de vorming en ontwikkeling van dit type sterren. Een internationaal onderzoeksteam gebruikte telescopen in de VS en Dwingeloo om een zware ster op zo'n 4200 lichtjaar van de aarde te bestuderen. Astronoom Ciriaco Goddi van de Radboud Universiteit werkte mee aan het onderzoek waarvan de resultaten op 3 april in Science zijn verschenen.

De onderzoekers vergeleken een telescoopopname uit 2014 met een eerdere uit 1996 van de jonge ster W75N(B)-VLA 2, een zware jongen van acht zonsmassa's. De compacte bolvormige schil van heet gas die in 1996 rond de ster draaide (Figuur 1), bleek in 18 jaar tijd te zijn geëvolueerd tot een langgerekte wolk (Figuur 2).

Ciriaco Goddi, astronoom bij de Radboud Universiteit en co-auteur van het artikel, benadrukt dat de waargenomen evolutie overeenkomt met bestaande modellen. Dat is bijzonder omdat over de vorming van zware sterren zoals deze veel minder bekend is dan over ‘gemiddelde’ zonachtige sterren. De astronomen blijven de ontwikkeling van deze jonge ster de komende jaren op de voet volgen.

Lees het volledige artikel op Science.

Foto, Credit: Wolfgang Steffen, Instituto de Astronomía, UNAM

VRIJDAG 27 MAART 2015 WEER STERRENKIJKEN OP DE RADBOUD UNIVERSITEIT!

Op vrijdagavond 27 MAART 2015 organiseert de afdeling Sterrenkunde van de Radboud Universiteit Nijmegen, in samenwerking met de Astronomische Kring Nijmegen weer een open sterrenkijkavond.

Iedereen kan die avond tussen 19.30 uur en 21.30 uur vrij binnenlopen om deel te nemen aan een excursie van ongeveer één uur naar de sterrenwacht in het Huygensgebouw (Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica) gelegen aan de Heijendaalseweg 135 in Nijmegen.
(NB: er is een beperkt aantal plaatsen. Indeling van groepen start vanaf 18.45 uur.)

Of er dan ook daadwerkelijk sterren te zien zijn hangt natuurlijk van de weergoden af.
Bij helder weer zijn er weer verschillende interessante objecten aan de hemel te zien o.a. de planeet Mars, Neptunus en Uranus. Ook de halfverlichte maan zou bij helder weer te zien zijn waarbij op dat moment hele kleine hoogteverschillen op de maan duidelijk waarneembaar zouden zijn. Mogelijk zien we ook nog een meteoor voorbij schieten want er zijn een tweetal meteoorzwermen in de buurt
Bij bewolkt weer wordt het programma aangepast maar ook dan komt u niet voor niets. Er wordt namelijk sowieso een bezoek aan de telescopen gebracht, er wordt een film vertoond en er wordt een lezing gegeven.
Deze sterrenkijkavond is weer de derde van dit 'winterseizoen' (2014-2015). Van september 2014 tot en met maart 2015 (m.u.v. december) zal er weer op elke laatste vrijdag van de maand een open sterrenkijkavond gehouden worden.

Meer informatie over deze open sterrenkijkavonden is hier te vinden.

P.S. Ondanks de enorme inzet van alle vrijwilligers, die meestal al jarenlang aan deze open avonden meewerken, is de opkomst in het verleden op sommige avonden te groot gebleken om ook daadwerkelijk iedereen mee te kunnen nemen naar de telescopen. Wij hopen op uw begrip hiervoor en zien u dan graag terug op een andere avond.

20 maart van 9-12 uur zonsverduistering kijken op de Radboud Universiteit!

Vrijdag 20 maart a.s. kan iedereen de zonsverduistering komen kijken in en bij de sterrenkoepels van de Radboud Universiteit. De zonsverduistering is zichtbaar vanaf ca. 9.28 en duurt tot ca. 11.46 uur. Het maximaal zichtbare, 84%, zal zijn om 10.35 uur.

U bent van harte welkom om tussen 9 en 12 uur langs te komen om dit bijzondere schouwspel te komen zien, in de sterrenkoepels van het Huygensgebouw, via de telescoop of met een eclipsbril (te leen in en bij de koepels). Onthoudt: de volgende zonsverduistering zal pas in 2022 goed zichtbaar zijn! Zie evt. deze tabel met zonsverduisteringen.

Aanmelding is niet nodig.

NB: de koepels zijn alleen per trap bereikbaar, parkeren onder het Huygensgebouw is tegen normaal tarief (2 euro per uur). Het Huygensgebouw aan de Heyendaalseweg 135 is echter zeer goed per fiets of met het openbaar vervoer te bereiken (Station Heyendaal en bushaltes zijn op steenworp afstand). Ook geldt hierbij: bij te grote opkomst geldt er een maximum aantal personen die toegelaten kunnen worden.

Mocht u meer vragen hebben, dan kunt u meer informatie verkrijgen via het secretariaat van de afdeling sterrenkunde, bereikbaar tijdens kantoortijden behalve op donderdagmiddag.

Planck Mission 2015 resultaten (Seminar)

Datum: donderdag 5 februari 2015
Tijd: 16:00
Locatie: Linnaeus building, room 6
Organisator: IMAPP
Spreker: Dr. Jörg P. Rachen

Beschrijving: Seminar about the latest results of the Planck Mission - just one hour after the public release of the 2015 data. The Planck Mission is ESA’s premier cosmology satellite mission, measuring the cosmic background radiation and hence measures in great detail the properties of our universe and the big bang. Of course, by now changes in our cosmological model become more and more incremental, but still, this is - by a huge margin - the most quoted and most influential astronomical experiment in the world. It recently made some headlines again, since it disproved the Harvard (BICEP2) claim of the detection of gravitational waves from the Big Bang that was all over the news last year. About the speaker: Jörg Rachen is the only 'Dutch' member of the Planck collaboration. He has been involved in the Planck Mission for many years.

jonker_peter.jpg Twee miljoen euro voor onderzoek naar middelzware zwarte gaten

Peter Jonker (SRON en Radboud Universiteit) heeft van de European Research Council de prestigieuze Consolidator beurs toegekend gekregen voor onafhankelijk baanbrekend onderzoek. Jonker gaat op jacht naar middelgrote zwarte gaten om te bepalen of die werkelijk bestaan. Sterrenkundigen denken dat deze ongrijpbare tussenmaatjes - met een massa van honderden tot wel honderdduizend zonmassa's - vroeg in het heelal moeten zijn ontstaan uit de eerste generatie van supersterren of enorme gaswolken die tot zwarte gaten ineenstortten. Er zijn inmiddels wel sterke aanwijzingen voor het bestaan van middelgrote zwarte gaten, maar direct bewijs is er nog niet. Jonker wil daarom met ESA's nieuwe ruimtetelescoop Gaia en de grootste telescopen op aarde objecten en verschijnselen bestuderen die alleen ontstaan kunnen zijn door toedoen van een middelgroot zwart gat. Meer informatie in het persbericht.

Heino Falcke en Jörg Hörandel krijgen NWO top grant

Heino Falcke en Jörg Hörandel hebben een NWO top grant ontvangen van ca. 600.000 euro. In hun gezamenlijke project gaan zij twee van de meest fascinerende aspecten van de hoge-energie astrofysica onderzoeken: de eigenschappen van kosmische straling en de oorsprong van snelle radioflitsen. Dat doen ze met behulp van de unieke eigenschap van de in Nederland gevestigde LOFAR radiotelescoop om ultrakorte radioflitsen op te vangen. Met behulp van nieuwe metingen kunnen ze de eerste nauwkeurige compositiebepaling doen van kosmische straling, wat verheldert uit welke typen deeltjes deze straling bestaat en waar deze deeltjes worden versneld.

Stijn Buitink ontvangt ERC starting grant van 1.5 miljoen euro voor onderzoek met LOFAR

Stijn Buitink heeft een ERC starting grant ontvangen van 1.5 miljoen euro. Buitink, postdoctoraal onderzoeker aan de Radboud Universiteit en startend als Universitair Docent bij de Vrije Universiteit van Brussel, zal de prestigieuze europese subsidie gebruiken om te zoeken naar korte uitbarstingen van radio straling door kosmische deeltjes in de atmosfeer van de aarde met behulp van LOFAR. De oorsprong van deze hoog energetische deeltjes is nog steeds onbekend. Buitink zal hun complexe radio patronen onderzoeken om uit te vinden of zij uit hun eigen sterrenstelsel komen of uit hevige bronnen op grotere afstand, zoals uitbarstingen van gamma-straling of actieve zwarte gaten. Bovendien zal Buitink een nieuwe observatie techniek ontwikkelen om radio pulsen te vinden van extreem hoog energetische kosmische deeltjes die op de maan afgevuurd worden. Hiermee zou hij, op een hoogst effectieve manier, een reusachtige kosmische deeltjes detector maken van de gehele maan.

MeerLICHT Consortium Agreement getekend in Kaapstad

Op de Universiteit van Kaapstad is vanochtend het Consortium Agreement voor de MeerLICHT telescope getekend. MeerLICHT is een samenwerking tussen de Radboud Universiteit, NWO-EW, UCT en SAAO/NRF met een bijdrage van Oxford University. Vanaf 2015 zal de MeerLICHT telescoop samen met de MeerKAT radio telescoop de zuidelijke sterrenhemel afspeuren naar uitbarstingen die zowel in het radio als in het optisch zichtbaar zijn.

Het raadsel van de vermiste sterren

Een team onder leiding van de Nijmeegse astronoom Søren Larsen heeft het mysterie van de ontstaansgeschiedenis van bolvormige sterrenhopen nog groter gemaakt. Uit waarnemingen van vier bolhopen rond het kleine sterrenstelsel Fornax blijkt dat deze lijken op de sterrenhopen rond onze Melkweg, en dus op dezelfde manier zouden moeten zijn ontstaan. De afwezigheid van oude sterren in Fornax, die wel te vinden zijn in onze Melkweg, wijst er echter op dat de beste theorie die het ontstaan van bolhopen beschrijft niet kan kloppen. Het onderzoek, waarbij is waargenomen met de Hubble Ruimtetelescoop is vandaag gepubliceerd in het tijdschrift The Astrophysical Journal.

Hubblecast video

Hubble/ESA persbericht

AFDELING STERRENKUNDE IS VERHUISD

Op vrijdag, 14 november, is een deel van de afdeling Sterrenkunde intern verhuisd. Alle medewerkers en studenten van de 3e en 4e verdieping, maar ook het secretariaat, hebben nu een andere werkplek, waarvan het grootste deel in vleugel 7 op de 2e verdieping, en een aantal medewerkers aan de hoofdgang bij vleugel 7/8 op de 2e verdieping een kamer hebben gekregen. Op onze website bij wie wat waar, kunt u de nieuwe kamernrs. vinden, als u iemand zoekt.

Lancering TU Delft raket met RU antenne aan boord afgelast

De lancering van de raket die tussen 1 en 3 oktober gepland was, is helaas afgelast tengevolge van technische storingen en een ongunstige wind. De raket had aan boord een antenne die door een team van de Radboud Universiteit Nijmegen was ontworpen en geconstrueerd. De zgn. Stratos II raket, gemaakt door de Technische Universiteit Delft, zou bij de El Arenosillo lancerings site van het INTA in Spanje worden gelanceerd. Het Radboud Universiteitsteam bestaand uit Hamid Pourshaghaghi, Amin Aminaei en Peter Dolron, onder supervisie van Marc Klein Wolt, hebben gezorgd dat er een 50cm grote radio antenne, een front-end analoog circuit en een high-performance minimal digitizer met de raket mee zouden gaan om de benodigde data te verzamelen tijdens de boog die de raket af zou leggen naar en van de stratosfeer. Het experiment heeft ten eerste het doel om de ionospherische radio straling en door mensen uitgezonden RFI te meten, maar wordt tevens gebruikt voor onderzoek in de radio interferometrie in de ruimte.

Sterker nog, de antenne aan boord van de Stratos II wordt ook gebruikt voor interferometrische metingen om de locatie van de raket zeer nauwkeurig te kunnen bepalen, waarin de antenne deel uitmaakt van een netwerk van antennes aan de grond.

De digitizer is een compleet innovatief ultracompact design voor radio astronomie in de ruimte en zal voor toekomstige radio-projecten worden gebruikt zoals SKA of „LOFAR op de maan”. Gemaakt in een kubus-satelliet formaat is de digitizer uitermate geschikt als energie-zuinig, hoogstaand multiprocessor hardware/software systeem voor radio astronomische experimenten. Het zou de eerste keer zijn, dat er radio-astronomische hardware meeging met een raket en ook zelfs voor het eerst voor een Nederlands sterrenkundig project dat dit gedaan werd. Daarmee wordt het Stratos II experiment gezien als de eerste stap richting het ultieme doel voor de onderzoekers bij de RU: een radio telescoop op de maan.

Voor de laatste update over de Stratos II, kan men kijken op twitter en op de de Stratos/DARE project website.

gielengroot_vlt.jpgNOVA delegatie bezoekt Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili

Van 25 t/m 29 augustus bracht een delegatie van de universiteiten die bijdragen aan de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) een bezoek aan de sterrenwachten van ESO in Chili. NOVA is de nationale thuisbasis van ESO in Nederland. De decanen van de UvA, Leiden, Groningen en Radboud Universiteit werden vergezeld door de Leidse en Groningse rector en het NOVA bestuur en directoraat. In Chili werd de delegatie rondgeleid door de directeur-generaal van ESO, prof. Tim de Zeeuw. Na een bezoek aan het ESO headquarters in Santiago, stonden de Paranal sterrenwacht, thuisbasis van de Very Large Telescope, en het plateau van Chajnantor met daarop de APEX en ALMA submillimeter sterrenwachten op het programma. Klik hier voor een fotoimpressie, of volg @paulgroot met #novaeso op Twitter

nova_logo_new_rechthoek_verloop_cmykblauw.jpg eso-logo-p3005.jpg

12 miljoen euro voor bijdrage aan ontwerp Square Kilometre Array

Vandaag is bekendgemaakt dat een een consortium bestaande uit ASTRON en de universiteiten van Amsterdam, Groningen, Leiden en Nijmegen een bedrag van 12 miljoen euro ontvangt voor de Nederlandse bijdrage aan het ontwerp van Square Kilometre Array (SKA). De SKA zal 's werelds grootste en meest krachtige radiotelescoop zijn. De bouw start in 2018 in zowel Zuid-Afrika als Australië, de eerste resultaten worden vanaf 2020 verwacht. De aankondiging van financiering uit de 2e ronde van de Nationale roadmap grootschalige onderzoeksfaciliteiten werd op 1 juli bekend gemaakt door Sander Dekker, Staatssecretaris van OCW en Jos Engelen, voorzitter van NWO.

Het SKA project is een internationale samenwerking voor het ontwerp en de bouw van een telescoop die bestaat uit honderden schotels en enkele honderdduizenden antennes die door een glasvezelnetwerk zijn verbonden met een supercomputer die de enorme rekenkracht levert die nodig is om de datastroom te kunnen verwerken. Met SKA zullen verschijnselen onderzocht worden die alleen met waarnemingen van het Heelal bij radio golflengtes mogelijk zijn.

Elf consortia zijn geselecteerd om onderdelen van de telescoop te ontwerpen. ASTRON, het Nederlands Instituut voor Radio Astronomie leidt de internationale consortia die verantwoordelijk zijn voor het ontwerp van de Low Frequency Aperture Array (LFAA) en de Mid Frequency Aperture Array (MFAA) – twee types antenne die op lagere frequenties werken dan de conventionele schotels. De roadmap financiering zal ook worden gebruikt voor de ontwikkeling van software en hardware die nodig is om de enorme hoeveelheden gegevens die afkomstig zijn van de telescoop te verwerken. Astronomen van de Nederlandse Universiteiten, waaronder Heino Falcke, en ASTRON zullen nauw betrokken zijn bij deze activiteiten, met name om ervoor te zorgen dat de telescoop geschikt is om hun onderzoeksvragen mee aan te pakken.

Lees verder op de SKA telescope webpagina.

Heino Falcke benoemd tot lid van KNAW

Heino Falcke is gekozen tot lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Falcke onderzoekt de aard van zwarte gaten en de gasstromen in hun omgeving, waarbij hij de astrofysica en de deeltjesfysica met elkaar verbindt. Zijn theorie dat hoog-energetische kosmische straling via de LOFAR-radiotelescoop te detecteren moest zijn, wist hij door concrete waarnemingen bevestigd te krijgen. Een recent idee, dat hij eveneens experimenteel wil toetsen, is zijn theoretische voorspelling van een ‘schaduw’ van een zwart gat dat op radiofrequenties te detecteren moet zijn. De KNAW heeft zeventien nieuwe leden gekozen. Leden van de KNAW, vooraanstaande wetenschappers uit alle disciplines, worden gekozen op grond van voordrachten van 'peers' binnen en buiten de Akademie. De KNAW telt circa vijfhonderd leden, verdeeld over de Afdeling Letterkunde en de Afdeling Natuurkunde, en is een genootschap van topwetenschappers, adviseur van de regering over wetenschapsbeoefening, en verantwoordelijk voor 17 onderzoeksinstituten. Een lidmaatschap is voor het leven. Op maandag 8 september 2014 worden de nieuwe Akademieleden geïnstalleerd in het Trippenhuis van de KNAW in Amsterdam.

NOVA op de Hannover Messe

De Hannover Messe is de grootste technologie beurs ter wereld. Dit jaar was Nederland partner land en op het High-Tech Paviljoen was een belangrijk deel van de Nederlandse onderzoeksinstituten aanwezig. Ook NOVA (Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie) was prominent aanwezig met de cutting-edge technologie van de Optisch-Infrarood Groep. Op de Messe werd het recent-afgeronde instrument Matisse, voor de ESO Very Large Telescope Interferometer, officieel overgedragen aan het Max-Planck instituut in Heidelberg. Staatsecretaris Sander Dekker (OCW) en NOVA voorzitter Paul Groot (Radboud Universiteit) waren bij de overdracht aanwezig.

VRIJDAG 28 MAART 2014 WEER STERRENKIJKEN OP DE RADBOUD UNIVERSITEIT!

Op vrijdagavond 28 maart 2014 organiseert de afdeling Sterrenkunde van de Radboud Universiteit Nijmegen, in samenwerking met de Astronomische Kring Nijmegen alweer de laatste open sterrenkijkavond van dit voorjaar. Iedereen kan die avond tussen 19.30 en 21.00 uur vrij binnenlopen om deel te nemen aan een excursie van ongeveer één uur naar de sterrenwacht in het Huygensgebouw (Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica) gelegen aan de Heijendaalseweg 135 in Nijmegen. N.B. Het begint die avond pas om 19.30 uur omdat het 's avonds alweer wat langer licht blijft. Of er dan ook daadwerkelijk sterren te zien zijn hangt natuurlijk van de weergoden af.
Bij helder weer zijn er weer verschillende interessante objecten aan de hemel te zien o.a. een supernova, Jupiter met zijn manen, Mars en verschillende sterrenhopen. Bij bewolkt weer wordt het programma aangepast maar ook dan komt u niet voor niets. Er wordt namelijk sowieso een bezoek aan de telescopen gebracht, er wordt een film vertoond en er wordt een lezing gegeven.
Deze sterrenkijkavond is de laatste van dit 'winterseizoen' (2013-2014) maar in het najaar start er weer een nieuwe reeks sterrenkijkavonden.

Meer informatie over de open sterrenkijkavonden is hier te vinden.

Publiek college Kosmologie, Nobelprijs winnaar Brian Schmidt, Maandag 17 maart, 17:30

Op maandagavond 17 maart, van 17:30 - 19:30, zal Prof Brian Schmidt (Nobelprijs Natuurkunde 2011) het college over 'Cosmology' verzorgen in de kantine van het Huygensgebouw.

Brian Schmidt (Australian National University) is de ontdekker van de versnellende uitdijing van het heelal, gemeten aan de hand van het licht van zeer ver-weg-staande supernova explosies. De oorzaak van deze versnelde uitdijing wordt toegeschreven aan het bestaan van zogeheten 'donkere energie', die dan meteen 73% van alle materie-energie in het Heelal moet beslaan. De aard van de donkere energie is één van de allergrootste vragen in de natuurkunde. Voor de ontdekking van de donkere energie ontving Brian Schmidt in 2011 de Nobelprijs voor de Natuurkunde, samen met Adam Riess en Saul Perlmutter. Brian Schmidt zal in zijn lezing ingaan op de kosmologie in het algemeen, op het ontstaan van het Heelal, de huidige stand van zaken, en de toekomst van het Heelal.

Iedereen is welkom, toegang is gratis.

NWO Subsidie voor koolstofvezel telescoop MeerLICHT en BlackGEM

Op 27 februari heeft onderzoeksfinancier NWO bekend gemaakt dat de MeerLICHT en BlackGEM telescopen een Middelgroot subsidie krijgen (300 000 Euro) voor het laten ontwerpen en maken van de telescoop structuur van koolstof-vezel door het Nederlandse bedrijf Airborne Composites BV. De koolstofvezel structuur is nodig om de combinatie van breedbeeld en scherpte kunnen waarborgen. Daarvoor moet de structuur van de telescoop heel licht en stijf zijn en niet doorbuigen onder zijn eigen gewicht. Dit zijn bij uitstek de karaktereigenschappen van koolstofvezels. In samenwerking met Airborne zal de ophanging van alle optische elementen nu ontworpen en uitgevoerd worden. Deze samenwerking is een uitstekend voorbeeld van de combinatie wetenschap+industrie zoals beoogd met het topsectoren beleid van de Nederlandse overheid. De MeerLICHT en BlackGEM projecten worden geleid door Prof. Paul Groot en dr. Marc Klein-Wolt, en ondersteund door de Radboud Universiteit, NOVA, NWO, University of Cape Town, SAAO/NRF, Oxford University en de KU Leuven.

Waarnemingen van supernova SN2014J aan de Radboud Universiteit Nijmegen

Op 21 januari werd supernova SN2014J ontdekt door Steve Fossey, tijdens een trainingsessie voor studenten aan de sterrenwacht van de University of London. Deze supernova, in het sterrenstelsel M82, is de dichtstbijzijnde supernova van dit type Ia sinds 1972, zelfs al heeft het licht bijna 12 miljoen jaar door de ruimte gereisd voordat het op aarde gedetecteerd werd. Deze supernova vond plaats in een dubbelstersysteem met witte dwergen. Witte dwergen zijn sterren die overblijven als normale sterren ontploffen nadat de kernfusie in hun binnenste ophoudt. Als de ene ster in het systeem de buitenlagen van de andere ster aantrekt en opslurpt kan dit gigantische explosies geven, die we type Ia supernovae noemen. Dit is dus nu gebeurd in M82.

SN2014J is nu een populair waarneemobject voor zowel amateur- als professionele astronomen. Natuurlijk zijn ook een groep promovendi van de afdeling Sterrenkunde geinteresseerd geraakt. Ze hebben de supernova waargenomen met de optische telescopen op het dak van het Huygensgebouw. Thomas Kupfer, Emilio Enriquez, Carlo Abate en Roque Ruiz Carmona hebben een groot aantal foto's gemaakt met de CCD camera's op de beide telescopen. Op deze foto is het sterrenstelsel M82 te zien: dit is een spiraalstelsel wat we op zijn kant zien. De supernova is de helderste bron in het hele stelsel, rechtsboven. De promovendi hebben foto's gemaakt op verschillende golflengten (met filters B, V en R) en hebben deze gecombineerd in drie kleuren om dit mooie plaatje te kunnen maken.

Grootste radiotelescoop ter wereld krijgt er een ‘kijker’ bij

De grootste radiotelescoop ter wereld krijgt er een optische telescoop bij. Die zal voortdurend beelden maken bij de opgevangen radiosignalen. Het is een idee van Radboud-astronoom Paul Groot. Hij hoopt door de combinatie van licht en radio nog meer geheimen te ontrafelen van het heelal. Het idee van Groot en zijn collega-sterrenkundigen van de Radboud Universiteit voor de optische telescoop is bij SKA (de Square Kilometre Array, de grootste radiotelescoop ter wereld), is enthousiast ontvangen. De telescoop, die MeerLICHT heet, zal volgend jaar in gebruik genomen worden, tegelijk met de eerste radioschotels van SKA in Zuid-Afrika en Australië. SKA is een wereldwijd vervolg op de Nederlandse radiotelescoop LOFAR in Dwingeloo. Omdat het nieuwe schotelpark wordt gebouwd op het zuidelijk halfrond, kunnen astronomen er een ander deel van de hemel mee afluisteren. De sterrenkundigen gaan met SKA op zoek naar echo's van de oerknal of sterrengeboorten van lang geleden, maar hopen ook korte signalen op te vangen van bijzondere, actuele gebeurtenissen in het universum. En nu zullen er dus, behalve radiosignalen, ook beelden opgevangen worden. Groot: 'Iedere nacht gaan we elke minuut een foto maken van het deel van de hemel waar de SKA op gericht is. Het is voor de wetenschappers die met de SKA werken fijn dat we beeld maken bij hun metingen: radioplaatjes zijn nu eenmaal moeilijker aan het publiek uit te leggen.' Van 17 tot 21 februari komen astronomen van over de hele wereld bij elkaar in Stellenbosch om over de voortgang van SKA te praten. Heino Falcke en Marijke Haverkorn van de Radboud Universiteit Nijmegen zijn uitgenodigd om een lezing te geven. Falcke is bestuursvoorzitter en een van de initiatiefnemers van LOFAR. Hij speelt tevens een sleutelrol in de ontwikkeling van SKA. Meer hierover valt te lezen op de RU website.

ERC Synergy Grant voor team Heino Falcke voor onderzoek zwarte gaten

Het BlackHoleCam team onder leiding van Prof. Heino Falcke (RU/Astron) krijgt 14 miljoen Euro subsidie van de European Research Council (ERC) om voor het eerst het zwarte gat in het centrum van ons Melkwegstelsel in kaart te brengen. Het BlackHoleCam team bestaat verder uit Prof. Michael Kramer (MPfR, Bonn) en Prof. Luciano Rezzolla (Albert Einstein Institute). Het team zal voor het eerst alle submillimeter telescopen ter wereld aan elkaar koppelen voor lange-basis-lijn interferometrie, en dit combineren met de best-mogelijke simulaties van het afbuigen van licht rond het superzware zwarte gat. Voor meer informatie zie het RU persbericht of het NOVA persbericht.

Live lancering ESA Gaia satelliet Donderdag 19/12 om 10:12

De lancering van de ESA Gaia satelliet is live te volgen via internet. De afdeling sterrenkunde kijkt gezamelijk en collega's van de RU zijn welkom mee te kijken (vleugel 7, 2e verdieping) en meer informatie te krijgen.

Goed nieuws voor Nederlandse ruimtevaart

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA heeft deze week de onderzoekthema's geselecteerd voor zijn komende twee grote ruimtemissies. De keuze voor respectievelijk 'het hete, energierijke heelal' (L2) en 'gravitatiestraling' (L3) is goed nieuws voor het Nederlandse ruimteonderzoek. Voor het laatste thema is de eLISA missie, waar ook de RU aan meedoet de belangrijkste kandidaat.

Lees meer...

Uniek SOS-signaal van verscheurde ster duidt op middelgroot zwart gat

Bij de rand van het nabije melkwegstelsel Messier 86 hebben sterrenkundigen onder leiding van Peter Jonker een vreemde röntgenflits waargenomen. Deze flits is zeer waarschijnlijk veroorzaakt door een zeldzaam kosmisch ongeval, waarbij een kleine ster uit elkaar getrokken is door een middelgroot zwart gat. De ontdekking lijkt het gebrek aan bewijsmateriaal voor het bestaan van middelgrote zwarte gaten te gaan verhelpen. Lees meer...

Marianne Heida ontvangt Frye Stipendium

Marianne Heida, promovenda bij afdeling Sterrenkunde, zowel als bij SRON (Netherlands Institute for Space Research), heeft het Frye Stipendium ontvangen. Het stipendium is vernoemd naar dr. I.B.M. Frye, zij was in 1953 een van de eerste vrouwelijke wetenschappers aan de Radboud Universiteit Nijmegen. De beurs heeft als doel vrouwelijke promovendi aan te moedigen een carrière in de wetenschap voort te zetten nadat ze klaar zijn met hun dissertaties. Het stipendium wordt gehonoreerd met een bedrag van 3.500 euro.

Heino Falcke verkozen tot lid Academia Europaea

Heino Falcke is één van de elf wetenschappers van de Radboud Universiteit Nijmegen die dit jaar zijn verkozen tot lid van de Academia Europaea. De Academia Europaea is een Europees genootschap van topwetenschappers - onder wie nobelprijswinnaars - uit alle onderzoeksdisciplines.

Meer informatie over de benoeming is te vinden op de RU nieuws site.

Natuur- en Sterrenkunde opleiding Radboud Universiteit weer beste van Nederland

In de jaarlijkse Elsevier Keuzegids van beste studies zijn zowel de bachelor- als de masteropleiding Natuur- en Sterrenkunde weer verkozen als beste van Nederland. Voor de bacheloropleiding is dit al weer de 4e keer op rij! De studies kwamen er voornamelijk hoog uit op de onderdelen 'Faciliteiten' en 'Docenten'. Ook de bachelor- en masteropleidingen van Wiskunde kwamen als beste uit de bus. De Radboud Universiteit biedt ook de dubbele bachelor 'Wis- en Natuurkunde' aan. Zie website Elsevier

Astronomen ontdekken pulsar rond superzwaar zwart gat

Heino Falcke heeft met een team van astronomen de eerste pulsar ooit in de buurt van een superzwaar zwart gat gevonden. De pulsar bevindt zich in het centrum van de Melkweg.

Astronomen voorspellen al langer dat zich rond het centrum van de Melkweg duizenden pulsars bevinden, snel ronddraaiende sterren die elektromagnetische straling uitzenden. Ze hebben er alleen nog nooit één kunnen vinden. De nu gevonden pulsar, die elke 3,76 seconden om zijn as draait, is ontdekt met de Swift-ruimtetelescoop (een satelliet) die een röntgenflits waarnam op kleine afstand van het Melkwegcentrum. De astronomen richtten vervolgens de radiotelescoop van Effelsberg op de betreffende stralingsbron en ontdekten zo de pulsar.

Het is een bijzondere ontdekking, omdat pulsars meer licht kunnen werpen op de eigenschappen van superzware zwarte gaten. Dat heeft deze eerste pulsar ook gedaan. Falcke en zijn team kwamen meer te weten over de materie die het naburige superzware zwarte gat opslokt. Dat het gas en stof naar binnen werkt, is al langer bekend. Maar het team constateerde tot zijn verbazing dat het ook ‘eet’ van het magnetische veld rond het zwarte gat.

Lees meer...

Een verklaring voor mysterieuze radioflitsen

Mysterieuze, eenmalige, felle radioflitsen in de hemel zijn misschien wel de laatste afscheidsgroet van stervende sterren voordat deze instorten tot een zwart gat, zeggen astronomen Heino Falcke (Nijmegen) en Luciano Rezzolla (Potsdam). In een artikel dat op 5 juli werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science, proberen zij deze waarnemingen daarmee te verklaren.

Lees meer hier...

Harry Balster krijgt Radboud penning voor bijna 40 jaar lange verdienste

Afgelopen vrijdag, 24 mei, heeft Harry Balster de bronzen Radboudpenning in ontvangst genomen. De Radboudpenning is een erkenning voor de jarenlange inzet van Harry voor zowel de afdeling Sterrenkunde als het publiekelijk breed verspreiden van astronomie.

Met veel enthousiasme heeft Harry Balster tientallen jaren zorg gedragen voor de ontwikkeling en instandhouding van een volwaardig telescopenpark voor de faculteit NWI. Daarnaast is Harry al bijna 40 jaar lang dé spil waaromheen de publieksvoorlichtingsactiveiten van de sterrenkunde aan de Radboud Universiteit draaien, dit alles op vrijwillige basis. Tenslotte was hij jarenlang elke dag rond het middaguur te vinden bij de 20cm telescoop voor de registratie van zonnevlekken en hielp op deze wijze mee aan het wereldwijd in kaart brengen van de zonneactiviteit. Harry is tot aan zijn pensionering in 2011 als technicus in dienst geweest, meest recent bij het High Field Magnet Lab (HFML).

Harry is voorzitter van de Astronomische Kring Nijmegen (AKN). Als één van hun primaire taken ziet de AKN de publieksvoorlichting. Elke club, familie of andere groep kan via de AKN een rondleiding in de Huygenssterrenwacht of een 'avondje sterrenkijken' aanvragen. Ook is de sterrenwacht een vast onderdeel van de introductie voor nieuwe medewerkers op de Radboud Universiteit en is een bezoek aan de sterrenwacht een vast onderdeel van de 4-VWO dagen, de algemene voorlichtingsdagen en de weekendscholen voor kinderen uit achterstandswijken. Voor de medewerkers die het Huygensgebouw laat verlaten is het een bekend gezicht om Harry Balster bij de slinger van Foucault te zien wachten op de volgende groep geïnteresseerden.

Gemiddeld organiseert de AKN, onder de bezielende leiding van Harry Balster, tussen de 20 – 40 rondleidingen per jaar, en dat al consequent voor bijna 40 jaar. Met een gemiddelde groepsgrootte van 20 mensen betekent dit dat, in de loop van de jaren, zo'n 24000 (!) mensen op deze bijzondere manier kennis hebben gemaakt met de Radboud Universiteit, het overgrote merendeel door Harry persoonlijk rondgeleid. We kunnen dan ook zonder twijfel stellen dat de inzet van Harry en de overige AKN-leden een bijzondere brug heeft gelegd tussen de Universiteit en de inwoners van Nijmegen.

Ook na zijn pensionering in 2011 is Harry onverdroten doorgegaan met deze bijzondere inzet voor de Radboud Universiteit. Samen met de Afdeling Sterrenkunde organiseert de AKN naast de besproken rondleidingen ook de zeer succesvolle 'Open Avonden': elke laatste vrijdagavond in de maand, gedurende de wintertijd.

Op feestelijke wijze werd de Radboudpenning hem vrijdag in de St. Stevenskerk te Nijmegen overhandigd door Anton Francken, vice voorzitter van de RU.

BlackGEM array voor gravitatiestralingsbronnen van start

De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) en de Radboud Universiteit gaan investeren in de BlackGEM-array van telescopen. BlackGEM is een initiatief van Paul Groot en Gijs Nelemans van de Radboud Universiteit en heeft als doel licht op te vangen van samensmeltende zwarte gaten en neutronensterren.

Bij deze samensmeltingen wordt de ruimtetijd zózeer vervormd dat de hierdoor ontstane rimpelingen tot op aarde meetbaar zullen zijn met de Virgo- en LIGO-lasersystemen in Italië en de VS. Sinds vorig jaar is Nederland lid van Virgo. Het detecteren van deze zwaartekrachtsgolven is nog nooit eerder gelukt en zal een volledig nieuwe mogelijkheid bieden om het heelal te bestuderen. Virgo en LIGO houden weliswaar continu de hele hemel in de gaten maar zijn nogal 'kippig' en kunnen de positie van de samensmelting bepalen met een nauwkeurigheid niet beter dan 400 maal de omvang van de volle maan.

Lees meer...

Acht promotieplaatsen Afdeling Sterrenkunde

De Afdeling Sterrenkunde heeft vacatures voor 8 promotieplaatsen, beginnend in September 2013. Voor details, zie de AAS Job Register advertentie of volg de link naar onze Vacancies pagina

KOM VRIJDAG 22 MAART STERRENKIJKEN OP DE RADBOUD UNIVERSITEIT!

Op vrijdagavond 22 maart organiseert de afdeling Sterrenkunde van de Radboud Universiteit Nijmegen, in samenwerking met de Astronomische Kring Nijmegen alweer de laatste open sterrenkijkavond van dit „winterseizoen”. Iedereen kan die avond tussen 19.30 en 21.00 uur vrij binnenlopen om deel te nemen aan een excursie van ongeveer één uur naar de sterrenwacht in het Huygensgebouw (Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica) gelegen aan de Heijendaalseweg 135 in Nijmegen. Of er dan ook daadwerkelijk sterren te zien zijn hangt natuurlijk van de weergoden af.
Bij helder weer is o.a.de planeet Jupiter met zijn 4 grootste manen te zien. Op de breuklijn van de Maan zijn bergen, kraters en maria (donkere vlaktes) te zien en ook het sterrenbeeld Orion met daarin de Orionnevel staat die avond duidelijk zichtbaar aan de hemel. Als het meezit zouden we ook een komeet moeten kunnen zien, tenminste als het weer een beetje meewerkt. Bij bewolkt weer wordt het programma aangepast maar ook dan komt u niet voor niets. Er wordt namelijk zowiezo een bezoek aan de telescopen gebracht, er wordt een film vertoond en er wordt een lezing gegeven.
Zoals gezegd is dit de laatste sterrenkijkavond van dit seizoen. Na 22 maart zal de eerstvolgende sterrenkijkavond weer plaatsvinden op vrijdag 27 september (vanaf 19.30 uur).

Meer informatie over de open sterrenkijkavonden is hier te vinden.

Tweede Nederlandse Gravitatiestraling bijeenkomst in Nijmegen

Op donderdag 31 januari vind de tweede Nederlandse Gravitatiestraling bijeenkomst plaats in het Huygensgebouw van de Radboud Universiteit. Steeds meer onderzoek in Nederland richt zich op dit nieuwe interdiciplinaire onderzoeksveld, waarin sterrenkundigen en natuurkundigen samenwerken. Meer informatie

Telescopenduo meet plotselinge veranderingen in sterrenstraling

Door de metingen van twee krachtige telescopen te combineren, deed een internationaal team van astronomen een verrassende ontdekking over pulsars - snel ronddraaiende neutronensterren die röntgenstraling en radiogolven uitzenden. De straling van pulsars kan namelijk binnen enkele seconden drastisch veranderen op een manier die niet verklaarbaar is door huidige theorieën. Science publiceerde de resultaten op 25 januari. Lees meer.

Melkwegkern spuwt deeltjesstromen door geboorte van miljoenen sterren

Een continue stroom van geladen deeltjes barst uit het centrum van ons sterrenstelsel, de Melkweg. Een bijproduct van de geboorte van nieuwe sterren, concluderen astronomen waaronder Marijke Haverkorn op 3 januari in Nature. De deeltjesstroom lijkt medeverantwoordelijk voor het magnetisch veld dat de Melkweg doordringt. Lees meer.

Zie het nieuwsarchief voor meer nieuws.