Zoek
English
FNWI --- IMAPP Afdeling Sterrenkunde
Radboud Universiteit > Faculteit of NWI > Afdeling Sterrenkunde

 X-ShooterOp 20 februari heeft de nieuwe X-Shooter spectrograaf op de Europese Very Large Telescope het spectrum opgevangen van een gammaflitser op een afstand van 12.3 miljard lichtjaar. De waarnemingen op de berg Paranal in Chili werden gedaan door prof. Paul Groot (RU) en prof. Lex Kaper (UvA). Beide zijn voortrekkers geweest bij het ontwerpen en bouwen van de X-Shooter spectrograaf. X-Shooter is uniek omdat het het licht van 300 nm - 2500 nm (blauw tot in het infrarood) in 1 keer kan opvangen. De infrarood cryostaat van X-Shooter is in Nijmegen ontwerpen en gebouwd bij het TechnoCenter van de faculteit FNWI.

Gammaflitsers zijn de meest energetische ontploffingen in het Heelal en kunnen tot zeer grote afstanden worden waargenomen. De uitbarsting van GRB100219A was op 19 februari 2010 waargenomen met de Swift röntgensatelliet en 10 uur na de uitbarsting kon de VLT op de positie aan de hemel gericht worden. De uitzonderlijke gevoeligheid van X-Shooter liet het toe om ondanks de zwakte van het object (R=22.5) een zeer fraai spectrum op te nemen waarin de vele spectrale absorptielijnen laten zien dat het gaat om een gammaflitser op een afstand van 12.3 miljard lichtjaar. Dit betekent dat de zware ster die de gammaflitser veroorzaakt heeft slecht 1.3 miljard jaar na de Oerknal is ontploft. Dat is 7.7 miljard jaar voor het ontstaan van de Aarde. Slechts nu heeft het licht van deze ontploffing ons kunnen bereiken.

 ESO-VLT De Very Large Telescope (VLT) is de beste telescoop ter wereld en is onderdeel van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), een samenwerking van 14 Europese landen, waaronder Nederland. De VLT staat op de berg Paranal in de kurkdroge Atacama woestijn, ongeveer 150 kilometer ten zuiden van de stad Antofagasta in Chili. De VLT bestaat uit 4 telescopen die ieder een spiegel hebben met een doorsnede van 8.2 meter. Dat is bijna zo groot als de middencirkel van een voetbalveld.

 Het spectrum van waterstof Achter de vier telescopen van de VLT bevinden zich wetenschappelijke instrumenten die het opgevangen licht vastleggen. Dit kunnen geavanceerde camera's zijn of spectrografen. In een spectrograaf wordt het licht uiteengerafeld naar kleur. Chemische elementen (waterstof, helium, ijzer, goud, etc…) hebben ieder een specifiek patroon van kleuren. Met behulp van een spectrograaf kan daarom de chemische samenstelling van een hemellichaam worden vast gesteld.

 Roodverschuiving Door de uitdijing van het heelal worden de specifieke streepjescodes van de elementen echter naar het rood verschoven. Hoe verder het object weg staat, hoe harder het bij ons vandaan beweegt en hoe groter de roodverschuiving (de wet van Hubble). Omdat de snelheid van uitdijing een maat voor de afstand is, is de roodverschuiving dat ook. De gammaflitser van 19 februari vertoonde een roodverschuiving van 4.6: dit betekent dat het licht met een factor 4.6 is verrood. Omgerekend naar een afstand is dit 12.3 miljard lichtjaar. Of met andere woorden: het licht van deze gammaflitser is 12.3 miljard jaar onderweg geweest voor het op de spiegel van de VLT viel en opgevangen werd door X-Shooter. Een unieke gebeurtenis!