| |
| — | outreach:telescoop_geschiedenis [2019/11/01 13:35] (current) – created houben |
|---|
| | ===== Geschiedenis van de Optische Telescopen ===== |
| | ==== 35 cm telescoop ==== |
| | == De oorsprong van het hoofdinstrument == |
| | Sinds 3 september 2004 is dit instrument operationeel. De telescoop is destijds nieuw aangeschaft. |
| |
| | In het verleden is er een modificatie aan de tubes verricht, bedoeld voor de juiste balans toen de |
| | kijker nog in de originele vork werkte. Deze modificatie betreft het blokvormig contragewicht dat |
| | aan de achterzijde vastgeschroefd zit op de tubes. |
| | |
| | In juli 2010 hebben Harry Balster en Marc Fokker de optiek uit elkaar gehaald om de |
| | focuseerinrichting weer goed bruikbaar te maken. Kennelijk is het onderscheid van de draaiknoppen |
| | voor mirror lock en focuseren niet door iedereen goed te maken, hetgeen resulteerde in |
| | beschadiging van de mechanica en een muurvaste spiegel op een onbruikbaar focaal punt. Inspectie |
| | van de spiegels lieten zien dat deze nog in een uitstekende staat verkeerden. |
| | |
| | Sinds 9 november 2011 is de 35cm telescoop in gebruik op de nieuwe montering, een GM4000 van |
| | 10 Micron. De volgnauwkeurigheid is hiermee drastisch verbeterd, ook heeft deze montering een |
| | veel groter draagvermogen dan de vorige zodat de telescoop nu gemakkelijk met verschillende |
| | camera's en sensoren kan werken. |
| | |
| | ==== 20 cm telescoop ==== |
| | == De oorsprong van het hoofdinstrument == |
| | De telescoop was eigendom van een Franse welgestelde heer M.L. Pallacchi, welke woonde in |
| | Parijs in het veertiende district (28 Avenue de l’ Observatoire, Paris). Pallacchi wilde door een |
| | nieuwe komeet te ontdekken zijn naam voor de eeuwigheid vast leggen. De kijker had hij opgesteld |
| | bij zijn buitenhuis in St. Rémy, 26 km ten zuiden van Parijs, in een klein houten observatorium. |
| | |
| | De tubes van de telescoop, zoeker en montering zijn door Maurice Manent (1884-1961) in 1905 in |
| | La Croix de Berny, Seine, Frankrijk gefabriceerd. De telescoop stond op een houten driepoot en was |
| | voorzien van een synchroonaandrijving gebaseerd op een slingeruurwerk met gewichten. Voor de |
| | fijn bewegingen was de montering voorzien van een kabelbediening en verdeelcirkels die het de |
| | gebruiker mogelijk maakte de kijker handmatig in te stellen met een nauwkeurigheid van een |
| | boogseconde. |
| | |
| | Het objectief van de telescoop is een achromatische doublet gebaseerd op het von Littrow ontwerp. |
| | De effectieve opening is 20 cm, het brandpunt is 208 cm (f/10,4). Het objectief is als lensnummer |
| | 82 gebouwd en gemeten door Dr. André Couder (1897-1979). De testgegevens zijn door hem |
| | getekend op 16 juni 1932. |
| | |
| | Pallacchi had ook een speciaal oculair laten vervaardigen van 120 mm. Hiermee verkreeg hij een |
| | lage vergroting van 17,3 x, zeer geschikt voor het zoeken naar kometen. Verder is er nog een hele |
| | reeks oculairen en andere attributen bij de kijker geleverd, welke nog allemaal bij de huidige |
| | opstelling aanwezig zijn. Alle oculairen van het hoofdinstrument passen ook in de zoeker. |
| | |
| | De zoeker heeft een objectief diameter van 6 cm en heeft een brandpuntafstand van 70 cm. Deze |
| | was ook los van het hoofdinstrument opstelbaar. Omdat er verschillende oculairen in kunnen is de |
| | zoeker ook met een focuseerinrichting uitgerust. |
| | |
| | Dat de eigenaar nooit een komeet heeft ontdekt kan er aan hebben bijgedragen dat de telescoop nu |
| | in Nijmegen staat. Van de activiteiten op astronomisch gebied door de heer Pallacchi is op het |
| | Internet jammer genoeg niets terug te vinden. |
| | |
| | == De Nijmeegse tijd == |
| | In mei 1962 bood de heer Pallacchi deze telescoop en alle toebehoren aan in een Frans |
| | astronomisch vakblad (welke is niet meer bekend) voor 12.000 Francs. De binnenlandse post in |
| | Frankrijk staakte op dat moment, hierdoor was de kijker nog steeds te koop toen het vakblad in |
| | Nijmegen aankwam. Telefonisch werd met de heer Pallacchi afgesproken en op 22 mei 1962 is een |
| | kleine groep naar Frankrijk afgereisd: |
| | * Dr. J.J. de Kort als gebruiker (hoofd afdeling Sterrenkunde) |
| | * Dr. J. Borgman als deskundige op het gebied van astronomische instrumenten (Universiteit van Groningen) |
| | * F. Ribot voor de financiële afwikkeling en de transito- respectievelijk inklaringsformaliteiten |
| | * J. van Wesel chauffeur van de facultaire micro-bus. |
| | Daags na aankomst hebben dr. Borgman en pater de Kort de kijker uitvoerig getest en beoordeeld, |
| | onder andere door de Zon te projecteren en een zonnevlek te bekijken. Men besloot tot aankoop over te gaan en zo kwam de kijker voor ƒ9.000,- in het bezit van de universiteit. Diezelfde dag werd |
| | de kijker gedemonteerd en verpakt. Op 24 mei 1962 is de groep met de kijker naar Nijmegen teruggekeerd. |
| | |
| | De bouw van het Universeel Laboratorium was echter nog niet gereed. In juni 1963 begon de |
| | toenmalige ontwerpafdeling met de nieuwe opstelling en vlot daarna werd deze door de |
| | instrumentmakerij vervaardigd. In maart 1964 kwam de koepel op het Universeel Laboratorium |
| | gereed waarin de kijker geplaatst werd. Begin 1965 bracht de technische dienst de elektrische |
| | besturing en de aandrijving aan. Vanaf dat moment was de telescoop volledig in werking. |
| | |
| | Snel daarna (1965 of 1966) is bovenop de telescoop een astrograaf gemonteerd. Doel van dit |
| | instrument was om astrometrie te doen en om grote gebieden aan de hemel in één keer te kunnen |
| | fotograferen. De astrograaf is van het type Tessar, gefabriceerd door Carl Zeiss Jena. De |
| | brandpuntafstand is 700 mm, de diameter van het objectief is 140 mm. Het objectief is een triplet en |
| | is ontworpen voor een vlak beeldveld van 18 x 13 cm (!) voor gebruik met natte film. Het |
| | geprojecteerde beeld is zoals gezegd vlak en daardoor niet voor kleur gecorrigeerd. |
| | |
| | De kijker is in 1967 in zijn geheel over gebracht naar het toenmalige hoofdgebouw en in een |
| | grotere, beter geschikte koepel bovenop liftschacht A1-A2 geplaatst. Vanaf begin 1968 was de |
| | telescoop weer in gebruik. In datzelfde jaar begaf een drukvatveiligheid het in een ruimte direct |
| | onder de koepel. Er kwam stoom vrij en door de daarop volgende kortsluitingen ontstond er in de |
| | zuil bijna brand. Na een grondige reparatie en een schoonmaakbeurt ging de kijker enige maanden |
| | later weer in gebruik. Enige jaren later (1983 of 1984) deed hetzelfde euvel zich nogmaals voor, |
| | maar die keer bleef door snel ingrijpen de schade beperkt. |
| | |
| | Halverwege 1976 heeft de instrumentmakerij een voorziening gemaakt om de telescoop voor |
| | zonneobservatie te kunnen gebruiken. Zo kwam er een diafragma voor de lens en een voorziening |
| | om de Zon te projecteren op een formaat van 150 mm. Deze opstelling werd in 1980 aangevuld met |
| | een H-Alpha filter, golflengte 6562,8 Å. Vanaf toen werden er op regelmatige dagelijkse basis |
| | optische waarnemingen van de Zon gedaan. |
| | |
| | In 1985 is bij een revisie van de focuseerinrichting het bouwjaar 1905 ontdekt, samen met de |
| | signatuur van de maker. |
| | |
| | De telescoop heeft tot februari van 2004 bovenop het oude hoofdgebouw gestaan. Ze is daar in de |
| | koepel gedemonteerd en in onderdelen naar TeCe gebracht. In slechts één maand tijd is de telescoop |
| | met montering gereviseerd en aangepast voor plaatsing op haar nieuwe plek in de hoge koepel van |
| | het Huygensgebouw. De zuil met de assen zijn in hun geheel in augustus 2004 in de hoge koepel |
| | gehesen en daar op hun plaats gemonteerd. |
| | |
| | In augustus 2012 is de 20cm refractor geplaatst op de huidige montering, een GM4000 van 10 |
| | Micron. Hierdoor is de telescoop op dezelfde wijze via een computer te besturen zoals de 35cm. |
| | |
| | De telescoop mag op het moment van dit schrijven (2012) dan 107 jaar oud zijn, het instrument is in |
| | een uitstekende gezondheid. Zo goed als dagelijks projecteert de telescoop de Zon voor observaties |
| | en doen studenten kennis op over de principes van telescopen. En natuurlijk is de telescoop ook 's |
| | nachts geregeld actief bij het fotograferen van de hemel. |
